“निर्वाचन अभिशाप कि वरदान”

एल.वि. रेड

नेपाल एक कृषि प्रधान देश हो यहाँ एउटा भनाई प्रचलनमा छ “मनसुन नेपालका लागी वरदान हो कि अभिशाप भन्ने” तर अहिलेको यो शरद क्रृतुमा हुन लागेको निर्वाचन के हो भनि भन्न सकिने कुनै स्पष्ट तर्क भने छैन् । निर्वाचन आवश्यक हो यो सत्य हाृे र विना निर्वाचन देशले नेतृत्व र निकास पाउन सक्दैन त्यो पनि सत्य हो तर निर्वाचनलाई प्रायः यस्तो युद्धभूमिका रूपमा गलत बुझिन्छ जहाँ प्रतिस्पर्धीहरू शत्रु बन्छन् र प्रतिस्पर्धा वैमनस्यतामा परिणत हुन्छ जति बेला जिउदोको जन्ती र मर्दाको मलामी भन्ने भाव नै भुलेर निर्वाचनमा होमीनु सामाजिक र सांस्कृतिक ध्रुविकरणको संस्कार नै बनेको छ हाम्रो समाजमा । धेरै समाजहरूमा, विशेष गरी तीव्र राजनीतिक अभियानका समयमा, मानिसहरूले फरक राजनीतिक विचार राख्नेहरूलाई सहनागरिकका रूपमा होइन, शत्रुका रूपमा हेर्न थाल्छन् । तर निर्वाचनको वास्तविक भावना विभाजन सिर्जना गर्नु होइन; स्वस्थ प्रतिस्पर्धामार्फत एकता सुदृढ गर्नु हो । निर्वाचन मित्रका लागि हो, शत्रुका लागि होइन यो परम्परा कहिले कायम हुने हो त हामीमा । यो लोकतान्त्रिक उत्सव हो जहाँ विचारहरू प्रतिस्पर्धा गर्छन्, दृष्टिकोणहरू साझा गरिन्छन्, र नागरिकहरूले सामूहिक रूपमा आफ्नो भविष्य निर्धारण गर्छन् । सही रूपमा बुझेर र अभ्यास गरिँदा निर्वाचनले घृणा र द्वन्द्व होइन, सहकार्य, सम्मान, जवाफदेहिता र राष्ट्रिय विकासलाई प्रवद्र्धन गर्छ र गर्ने अवसरका रुपमा लिन जरुरी छ ।
यसको मूल अर्थमा, निर्वाचन यस्तो प्रक्रिया हो जसबाट जनता आफ्ना प्रतिनिधिहरू छनोट गर्छन् तर छनोट प्रक्रिया राम्रो भएमा हुनत विगतले भनि सकेको छ प्रक्रियाको बारेमा । यसले सत्ताको हस्तान्तरणका लागि शान्तिपूर्ण र व्यवस्थित विधि प्रदान गर्छ सहि लोकतन्त्र हो भने । निर्वाचन नभएको अवस्थामा नेतृत्व बल, वंशपरम्परा वा छलकपटमा आधारित हुन सक्छ । निर्वाचनले हिंसालाई मतपत्रले र झगडालाई संवादले प्रतिस्थापन गर्छ । यसले व्यक्ति र समूहलाई आफ्ना प्राथमिकताहरू व्यक्त गर्ने संरचित माध्यम उपलब्ध गराउँछ । यस अर्थमा, निर्वाचन शान्तिको साधन हो । यसले विनाशबिना असहमति र निर्दयताबिना प्रतिस्पर्धालाई सम्भव बनाउँछ । राजनीतिक दलहरू कडा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छन्, तर त्यो प्रतिस्पर्धा पारस्परिक सम्मान र साझा राष्ट्रिय हितको सीमाभित्र रहनुपर्छ जति सुकै राजनैतिक धारमा दरार आए पनि राष्ट्र, राष्ट्रियता र राष्ट्र निर्माणमा एकजुट हुनु आजको आवश्यकता हो ।
स्वस्थ लोकतन्त्रमा प्रतिस्पर्धीहरू शत्रु हुँदैनन् । उनीहरू फरक विचार प्रस्तुत गर्ने वैकल्पिक नेतृत्व हुन् । धेरै उम्मेदवार र दलहरूको उपस्थितिलाई विभाजनको संकेत नभई स्वतन्त्रताको संकेतका रूपमा लिनुपर्छ जुन नेपालको संविधान २०७२ ले प्रदान गरेको मैलिक हक हो । प्रत्येक उम्मेदवारले समाजका लागि कुनै दृष्टिकोण, नीतिगत उपाय वा भविष्यको परिकल्पनाको प्रतिनिधित्व गर्दछ । मतदाताले एक उम्मेदवारलाई अर्कोभन्दा छनोट गर्दा वा तुलना गर्दा त्यसले अरूलाई व्यक्तिका रूपमा अस्वीकार गरेको अर्थ हुँदैन । यसको अर्थ केवल त्यो विशेष समयमा एउटा नीतिसमूहलाई प्राथमिकता दिनु हो । आजको प्रतिस्पर्धी भोलिको शासन साझेदार बन्न सक्छ । इतिहासले देखाएको छ कि निर्वाचनपछि पूर्व प्रतिस्पर्धीहरू राष्ट्रिय प्रगतिका लागि सँगै काम गरेका उदाहरणहरू धेरै छन् । यसले देखाउँछ कि निर्वाचन स्थायी समुदायभित्रको अस्थायी प्रतिस्पर्धा मात्र हो जसले जनतामा राजनैतिक चेतना त दिन्छ नै अझ बहुविकल्पहरुको पनि अवसर र छनोटको विज्ञान प्रयोग गर्ने क्षमताको विकास गर्दछ यो समाज विकासका लागि एउटा देन पनि हो ।
निर्वाचनले सहभागितालाई प्रोत्साहन गरेर नागरिकबीच मित्रता पनि निर्माण गर्छ । चुनावी अभियानहरूले मानिसहरूलाई सभा, छलफल र बहसमा एकत्रित गर्छन र वाक स्वतन्त्रताको प्रयोग गर्ने अवसर प्राप्त गर्दछन् । नागरिकहरू सुन्न, प्रश्न गर्न र आफ्ना विचार साझा गर्न भेला हुन्छन् । सम्मानपूर्वक सञ्चालन गरिँदा यस्ता अन्तरक्रियाहरूले नागरिक सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउँछन् । असहमति भए पनि तिनले सिकाई र समझदारीका अवसर प्रदान गर्दछन् । व्यक्तिगत आक्रमणभन्दा विचारशील छलफलमा संलग्न हुँदा लोकतन्त्र फस्टाउँछ र उच्च कोटिको विचार शक्ति समाजमा हाबी हुन्छ र शासन सत्तामा पुग्छ । अरूले फरक विचार राख्न सक्छन् भन्ने कुरा स्वीकार गर्दा नागरिकहरूले सहिष्णुताको संस्कृतिमा योगदान गर्छन् जसले धार्मिक, सांस्कृतिक, जातिय र भाषिक सहिष्णतालाई योगदान दिन्छ । यसरी निर्वाचनले सहअस्तित्वको मूल्य सिकाउँछ र सामाजिक सामजस्यता कायम गर्दछ ।
त्यसैगरी, निर्वाचनले जवाफदेहितालाई प्रोत्साहन गर्छ जसलाई विधिको शासन पनि भनिन्छ । नेताहरूलाई थाहा हुन्छ कि उनीहरूले निश्चित अवधिमा जनताको सामना गर्नुपर्छ । यही चेतनाले उनीहरूलाई जिम्मेवार र पारदर्शी रूपमा काम गर्न प्रेरित गर्छ । जवाफदेहिताबाट राजनीतिक झुकाव जे भए पनि सबैले लाभ उठाउँछन् र चुनाव जिते पछि कुने राजनैतिक द्धेष रहनु हुदैन । विजेता उम्मेदवारलाई मतदान नगरेका नागरिकहरूले पनि राम्रो शासनबाट फाइदा पाउँछन् । त्यसैले निर्वाचन सामूहिक हितका लागि काम गर्छ र गराउनु नागरिक समाजको कर्तव्य हो । यो बदला लिन वा बहिष्कार गर्न प्रयोग हुने साधन होइन, नेतृत्व सुधार गर्ने संयन्त्र हो । जब नागरिकहरूले निर्वाचनलाई प्रतिस्पर्धीलाई सजाय दिने माध्यम नभई कार्यसम्पादन मूल्यांकन गर्ने अवसरका रूपमा हेर्छन्, लोकतन्त्र अझ सुदृढ हुन्छ त्यो नै निर्वाचनको वरदान हो नत्र भने यो अभिशाप ।
“निर्वाचन मित्रका लागि हो, शत्रुका लागि होइन” भन्ने विचार विशेष गरी विविध समाजहरूमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ जहाँ लोकतन्त्रलाई मान्यता दिइन्छ । विभिन्न जातीय, सांस्कृतिक, भाषिक वा धार्मिक समूह भएका देशहरूमा राजनीतिक प्रतिस्पर्धा सजिलै तनावको स्रोत बन्न सक्छन । यदि नेताहरूले व्यक्तिगत फाइदाका लागि भिन्नताहरूको दुरुपयोग गरे भने निर्वाचनले विभाजन गहिरो बनाउन सक्छ जस्तै अमेरिकाको क्यापिटल हिलको आक्रमण । तर नेताहरूले एकतालाई प्रवद्र्धन गरी साझा लक्ष्यहरूमा जोड दिए भने निर्वाचनले साझा आकांक्षाहरू उजागर गर्न सक्छ र देशका आम समस्याहरुको समाधानमा ध्यान केन्द्रित हुन्छ । यसले फरकता हुँदाहुँदै पनि सबै नागरिक एउटै राष्ट्रका सदस्य हुन् भन्ने स्मरण गराउँछ । प्रत्येक मतको समान मूल्य हुने भएकाले मतपत्र समानताको प्रतीक बन्छ जसले पक्ष वा विपक्ष भन्दैन् । यही समानताले सबै नागरिक भविष्य निर्माणका साझेदार हुन् भन्ने भावना बलियो बनाउँछ र लोकतन्त्र र निर्वाचनलाई अभिशाप नभइ वरदानका रुपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ ।
मिडिया र सामाजिक सञ्जालले निर्वाचनप्रति धारणा निर्माण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । जिम्मेवार पत्रकारिताले तथ्यमा आधारित र सूचित बहसलाई प्रवद्र्धन गर्छ यो नै नैतिकता हो । गैरजिम्मेवार सञ्चारले भने गलत सूचना फैलाएर वैमनस्यता बढाउन सक्छन । जब मानिसहरू हल्ला वा भावनात्मक सन्देशमा निर्भर हुन्छन्, उनीहरूले राजनीतिक प्रतिस्पर्धीलाई खतरा ठान्न सक्छन् । निर्वाचनमा मित्रताको भावना कायम राख्न सही सूचना र सम्मानजनक संवाद आवश्यक छ । नागरिकहरूले तथ्य प्रमाणीकरण गर्न र घृणा नफैलाउन सिक्नुपर्छ । शिक्षा प्रणालीले पनि सानै उमेरदेखि नागरिक मूल्य र लोकतान्त्रिक सिद्धान्त सिकाएर योगदान दिन सक्छ र अहिलेको सामाजिक शिक्षामा यो पाठ्य अंश राखिएको त छ तर सिकाई भने त्यो प्रकारको नभई राजनैतिक भड्काव फैलाउने खालको छ ।
राजनीतिक नेताहरूको जिम्मेवारी अझ ठूलो हुन्छ यी त जनता र सरकार बीचका पुल हुन । उनीहरूको भाषा र व्यवहारले समर्थकहरूलाई प्रभाव पार्छ । नेताहरूले प्रतिस्पर्धीप्रति सम्मान देखाउँदा समर्थकहरू पनि त्यस्तै व्यवहार गर्न प्रेरित हुन्छन् । पराजयलाई मर्यादित रूपमा स्वीकार गर्नु, विजेतालाई बधाई दिनु र नतिजापछि एकताको आह्वान गर्नु शक्तिशाली संकेतहरू हुन् यस्ता कार्यलृ राष्ट्रिय एकता कायम गरि राष्ट्र निर्माणमा सहयोग पुग्दछ । यस्ता कार्यहरूले लोकतन्त्र व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाभन्दा ठूलो हो भन्ने सन्देश दिन्छ । राष्ट्रिय हितलाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि राख्ने नेताहरूले लोकतान्त्रिक संस्कृतिलाई सुदृढ बनाउँछन् । उनीहरूले निर्वाचन विचारहरूको प्रतिस्पर्धा हो, शत्रुहरूको युद्ध होइन भन्ने प्रमाणित गर्छन् र यदि निर्वाचन लाई युद्धका रुपमा लिइन्छ भने त्यो कदापी लोकतन्त्र हुन सक्दैन् ।
युवाहरूको सहभागिताले पनि मित्रताको अवधारणालाई बलियो बनाउँछ अहिलेको निर्वाचनमा जेन जी हरुमा पनि राजनैतिक फुट छ त्यो पार्टीका आधारमा । युवा मतदाताहरूले नयाँ दृष्टिकोण र ऊर्जा ल्याउँछन् तर त्यो शान्तिपूर्ण हुन जरुरी छ । उचित मार्गदर्शन पाएमा उनीहरू शिक्षा, रोजगारी, वातावरण र नवप्रवर्तन जस्ता विषयमा केन्द्रित हुन सक्छन्, व्यक्तिगत आक्रमणमा होइन । युवाबीच रचनात्मक संलग्नता प्रोत्साहन गर्दा राजनीतिक संस्कृतिमा दीर्घकालीन सकारात्मक परिवर्तन आउन सक्छ र भावी नेतृत्वको विकास हुन सक्छ । फरक विचारबीच सम्मानपूर्वक बहस र सहकार्य गर्न सिक्दा उनीहरूले परिपक्व लोकतन्त्रको आधार तयार गर्छन् र देशलाई अग्रगामी दिशामा लैजान मदत मिल्दछ ।
निर्वाचन हार्नु पहिचान वा मर्यादाको असफलता होइन भन्ने कुरा बुझ्न पनि आवश्यक छ बरु यो विचारको त्रुटि हो भनि स्विकार गर्न सकिन्छ । लोकतान्त्रिक प्रणालीमा विजय र पराजय अस्थायी हुन्छन् । स्थायी कुरा नागरिकता हो । निर्वाचनपछि प्रत्येक उम्मेदवार र मतदाता उही समुदायका सदस्य रहन्छन् । नतिजालाई शान्तिपूर्वक स्वीकार गर्नु लोकतान्त्रिक परिपक्वताको संकेत हो । आफ्नो रुचिसँग मेल नखाए पनि परिणामलाई सम्मान गर्नु प्रणालीप्रतिको प्रतिबद्धता हो । यही प्रतिबद्धताले दीर्घकालसम्म लोकतन्त्रलाई टिकाइराख्छ र लोकतान्त्रिक पद्धतिको विकासमा सहयोग पुग्दछ ।
आर्थिक र सामाजिक विकास राजनीतिक स्थायित्वसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएका छन् र हुन्छन् । जहाँ निर्वाचन शान्तिपूर्ण र सहकार्यपूर्ण हुन्छ, त्यस्ता राष्ट्रहरूले लगानी, नवप्रवर्तन र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान आकर्षित गर्छन् । विपरीत रूपमा, निर्वाचन हिंसात्मक वा विभाजनकारी बनेमा अस्थिरताले प्रगतिलाई हानि पु¥याउन सक्छ राज्य भराजनैतिक खेलको भुमरीमा फस्न सक्छ अनि देशले निकास पाउदैन र विकास पनि । त्यसैले निर्वाचनलाई एकताको अवसरका रूपमा हेर्नु व्यावहारिक रूपमा पनि लाभदायक हुन्छ । यसले नीतिहरू प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकिने स्थिर वातावरण सिर्जना गर्छ र आगामी निर्वाचनले पनि गर्न सकोस् भन्ने आशा । स्थायित्वले विश्वास बढाउँछ, र विश्वासले विकासलाई गति दिन्छ यहि नै लोकतन्त्रको अभिशाप र वरदान हो ।
“निर्वाचन मित्रका लागि हो, शत्रुका लागि होइन” भन्ने वाक्यले लोकतान्त्रिक जीवनको सार समेट्छ । यसले प्रतिस्पर्धाका लागि वैमनस्य आवश्यक पर्दैन र असहमतिका लागि घृणा चाहिँदैन भन्ने सम्झाउँछ । निर्वाचन साझा नियतिभित्रको छनोटको क्षण हो । यो भविष्यबारे संरचित संवाद हो, एकअर्का विरुद्ध युद्धको घोषणा होइन यदि युद्ध हो भने यो आन्तरिक विद्रोह हो वा रुपान्त्रणको जग हो । जब नागरिक, नेता र संस्थाहरूले यो समझ अपनाउँछन्, निर्वाचन द्वन्द्वको स्रोत नभई लोकतन्त्रको उत्सव बन्छ र देशलाई विकास र निकास दुबै मिल्दछ ।
राजनीतिक विविधता कमजोरी होइन, शक्ति हो भन्ने कुरा जब समाजले बुझ्छ, तब लोकतन्त्र फस्टाउँछ, विकासले अग्रता लिन्छ । प्रतिस्पर्धीलाई राष्ट्र निर्माणका साझेदारका रूपमा व्यवहार गर्दा निर्वाचन एकता र प्रगतिका शक्तिशाली साधनमा रूपान्तरण हुन्छ जहाँ प्रतिपक्ष र अल्पमतको कदर पनि हुन्छ । मतपत्र हतियार होइन; यो फरक दृष्टिकोणहरूलाई साझा भविष्यतर्फ जोड्ने पुल हो । जब निर्वाचन सम्मान, सहिष्णुता र साझा जिम्मेवारीद्वारा निर्देशित हुन्छ, यसले राष्ट्रभित्र मित्रतालाई सुदृढ बनाउँछ । यही भावनामा निर्वाचनले आफ्नो उच्चतम उद्देश्य पूरा गर्छ—जनतालाई आफ्नो सामूहिक भविष्य सँगै निर्माण गर्न सशक्त बनाउँदै लैजान्छ भन्नेमा कुनै दुई मत छैन् ।
धन्यवाद । जय नेपाल ।।